AMSTERDAM/NAIROBI — Achter de glanzende gevels van de Amsterdamse Zuidas en de ronkende persberichten over "rerevolutionaire AI-modellen" gaat een wereld schuil die angstaanjagend veel lijkt op de negentiende-eeuwse textielindustrie. Terwijl Nederlandse bedrijven miljarden overmaken naar techgiganten voor efficiëntieslagen, wordt het zware, traumatische handwerk achter deze systemen verricht door een onzichtbaar leger van tienduizenden contractarbeiders in lageloonlanden. Onze redactie sprak met klokkenluiders, opende interne documenten en legde de keten bloot van de Nederlandse AI-honger.
Wanneer u ChatGPT vraagt om een samenvatting van een medisch rapport, of wanneer een Nederlandse verzekeraar een algoritme gebruikt om frauduleuze claims te filteren, vertrouwen deze systemen op 'schone' data. AI leert niet uit het niets. Het heeft miljoenen voorbeelden nodig die door mensen zijn gecategoriseerd, gecorrigeerd en gefilterd. Dit proces heet data-annotatie. Wat de marketingafdelingen van techbedrijven u niet vertellen, is dat dit filteren handmatig gebeurt. En het is schokkend vuil werk.
Het trauma voor twee dollar per uur
Neem de 24-jarige Shadrack uit Nairobi, Kenia. Via een versleutelde videoverbinding kijkt hij nerveus achterom. Hij werkte tot voor kort voor Sama, een bedrijf dat in opdracht van grote techorganisaties data labelt. Shadracks taak? Het filteren van tekst- en beeldmateriaal om te zorgen dat de AI geen racistische, gewelddadige of seksueel expliciete content genereert.
"Ik zag dagelijks honderden video's en teksten voorbijkomen", vertelt Shadrack, wiens echte naam om veiligheidsredenen bekend is bij de redactie. "Moorden, kindermisbruik, onthoofdingen, zelfmoorden. Mijn baan was om elk element te taggen: 'bloed', 'mes', 'seksueel geweld'. We moesten dit doen in shifts van negen uur, met een target van honderden fragmenten per dag. Als je te lang aarzelde, werd je score verlaagd."
Het salaris voor dit psychologisch slopende werk? Ongeveer 1,80 dollar per uur. Shadrack lijdt inmiddels aan een ernstige vorm van PTSS. Psychologische hulp vanuit de werkgever was er nauwelijks; een dertig-minutensessie met een ongetrainde vertrouwenspersoon moest volstaan. Toen hij instortte, werd zijn contract simpelweg niet verlengd. "Wij zijn de menselijke schilden van de AI", zegt hij bitter. "Wij worden mentaal vernietigd zodat de westerse gebruiker een schone interface ziet."
De Nederlandse connectie
Dit is geen ver-van-mijn-bedshow. Uit data van de Kamer van Koophandel en interne inkoopdocumenten in het bezit van deze krant blijkt dat tientallen Nederlandse bedrijven, waaronder grote e-commerceplatforms, logistieke reuzen en zelfs semioverheidsinstellingen, gebruikmaken van deze data-annotatiediensten. Vaak gebeurt dit via tussenpersonen of sub-contractanten, waardoor de ethische herkomst van de AI-modellen volledig wordt witgewassen.
"Bedrijven doen aan 'ethics washing'", zegt dr. Sarah de Jong, technology-ethicus aan de Universiteit Utrecht. "Ze publiceren prachtige codes over maatschappelijk verantwoord ondernemen en verklaren dat hun AI aan alle Europese normen voldoet. Maar als je vraagt waar de trainingsdata vandaan komt en onder welke arbeidsomstandigheden die is gecategoriseerd, blijft het angstaanjagend stil. Er is een totale blindheid voor de menselijke toeleveringsketen van software."
Een van de onderzochte Nederlandse casussen betreft een Amsterdams AI-scale-up die software levert aan de zorgsector. In hun presentaties pochen ze met "volledig geautomatiseerde patroonherkenning". Uit interne e-mails blijkt echter dat er afgelopen jaar ruim 200.000 medische scans handmatig zijn gecontroleerd en gelabeld door arbeiders in de Filipijnen en India, werkend tegen tarieven die ver onder het lokale leefbare loon liggen. De Nederlandse softwareontwikkelaars strijken vervolgens de miljoenen aan durfkapitaal op.
De mazen in de AI Act
De vorig jaar ingevoerde Europese AI Act wordt door politiek Den Haag gepresenteerd als het ultieme schild tegen de ontsporing van technologie. De wet focust op privacy, transparantie en het verbod op sociale kredietsystemen. Maar wie de kleine lettertjes leest, ziet een gigantische blinde vlek: de arbeidsomstandigheden van de mensen die de systemen bouwen buiten de grenzen van de EU vallen buiten schot.
Europarlementariër Kim van Sparrentak (GroenLinks-PvdA), die nauw betrokken was bij de totstandkoming van technologiewetgeving, erkent het probleem wanneer we haar hiermee confronteren. "De focus lag heel erg op de impact van AI op de Europese burger. De exploitatie in het mondiale Zuiden is door de sterke lobby van de tech-industrie grotendeels buiten de wet gehouden. Dat is een moreel faillissement. We reguleren de kledingindustrie wel op kinderarbeid, maar bij de belangrijkste technologie van deze eeuw kijken we weg."
De modernisering van de plantage
De vergelijking met het koloniale verleden is snel gemaakt. Grondstoffen (in dit geval ruwe data) worden onttrokken aan de hele wereld, goedkope arbeid in voormalige koloniën wordt gebruikt om het te verfijnen, en de hoogwaardige winsten worden geoogst in Silicon Valley en Europese tech-hubs.
Terug naar Nairobi. Shadrack is inmiddels werkloos en kan zijn huur nauwelijks betalen. Intussen groeit de markt voor data-annotatie exponentieel. Analisten schatten dat de sector in 2030 meer dan 15 miljard dollar waard zal zijn. "Als Europeanen hun hand over het hart halen bij het kopen van een fairtrade banaan, waarom kan dat dan niet bij de software die hun hele leven beheerst?", vraagt hij zich hardop af.
De Nederlandse consument typt vrolijk verder in de zoekbalken van de nieuwste apps. Comfortabel onwetend over het feit dat elke vloeiende zin, elk perfect gegenereerd plaatje en elk slim advies is gebouwd op de ruggen van duizenden onzichtbare, getraumatiseerde arbeiders. De AI-revolutie is hier, maar ze ruikt naar zweet en exploitatie.
In het volgende deel van dit onderzoek: Hoe de komst van AI-datacenters in Noord-Holland in het geheim miljoenen liters kostbaar drinkwater opslokt, terwijl de burger wordt gevraagd te bezuinigen.